Ze noemen me baboe

In het kader van de kunstenaarsafspraakjes van Julia Cameron die ik iedereen aanraad ging ik deze week naar de documentaire ‘Ze noemen me baboe’ van filmmaker Sandra Beerends.

Deze documentaire vertelt het fictieve verhaal van Alima, een baboe (bediende/kindermeisje) in het Nederlands-Indië in de jaren veertig van de vorige eeuw. Heel bijzonder, want over baboes is nagenoeg weinig tot niets bekend. Ja, ze dienden vele Nederlandse en Indische families en namen hen veel zorg uit handen. Ook mijn grootouders hadden destijds een schare aan Indonesische bediendes. Maar wie ze werkelijk waren of wat er in hen omging, was niet relevant.

Het was vanzelfsprekend dat ze er waren, maar het leven draaide nooit om hen. Ze werden geacht om orders op te volgen en verder vooral onzichtbaar te zijn. Dat filmmaker Sandra Beerends de moeite had genomen om deze vrouwen, die vaak de spil van de gezinnen waren een stem te geven, sprak me dan ook meteen enorm aan.

Sandra Beerends sprak voor het maken van deze documentaire met vele nazaten van baboes en met Hollandse kinderen die een baboe hebben gehad, en stak jaren onderzoek in dit project.

‘Mama, ik mis je zo’

Ik nam plaats in een klein zaaltje, samen met een een stuk of tien andere gasten. Bij de meesten was de Indische connectie meteen duidelijk, en dat gaf me gek genoeg meteen een vertrouwd gevoel. Het gekraak van zakjes (Nee, je kan natuurlijk geen documentaire kijken zonder meegebrachte Indische snacks, ben je mal ;)) en de woorden vol Indische tongvallen droegen bij aan de sfeer.

De lichten gingen uit en de documentaire ging van start. Meteen hoorden we de rustige stem van Alima, vormgegeven door iemand anders, terwijl we getuige waren van een begrafenis in een dorpje. In het Indonesisch zei ze rustig: ‘Mama, ik mis je zo.’ Ik had meteen kippenvel en vochtige ogen, en ik was duidelijk niet de enige. Door de baboe het verhaal zelf te laten vertellen, kwam haar boodschap des te krachtiger binnen en voelde ik meteen met haar mee.

Waar gaat ‘Ze noemen me baboe’ over?

De Javaanse Alima vindt in de jaren veertig werk als baboe bij een Nederlandse familie. Ze reist met hen mee naar Nederland, waar ze zich anders en ontheemd voelt. De witte mensen in dikke lagen kleding, de rijen vol stenen huizen en de eerste keer dat ze sneeuw ziet: als kijker zie je alles door haar ogen. Ook voel je de diepe liefde die ze voelt voor ‘haar eerste kind’, baby Jantje, voor wie ze alles overheeft.

Alima wordt in Nederland beïnvloed door Indonesische studenten die dromen over een onafhankelijk Indonesië. Zij planten bij haar het zaadje voor haar wens voor gelijke rechten voor mannen en vrouwen, en een beter leven voor zichzelf en haar toekomstige dochter. Bij terugkomst in Nederlands-Indië komt haar Nederlandse familie tijdens de Japanse bezetting in een kamp terecht. Daardoor verliest ze haar familie, werk en het huis dat ze haar thuis mocht noemen. Vastberaden gaat ze door, want ze gelooft in haar idealen.

Ze moet haar weg zien te vinden in een verscheurd Indonesië dat strijdt voor onafhankelijkheid, en al haar belevenissen vertelt ze aan haar moeder, wiens geest ze nog altijd bij zich voelt.

Wat vond ik van de documentaire?

Het verhaal van Alima is het verhaal van vele baboes. Het toont de ingewikkelde relatie waarin zij zich als ‘bijna familie’ bevonden, zo betrokken waren ze bij de kinderen die ze verzorgden. Door de koloniale opvattingen van weleer zouden ze er nooit echt bij horen. Baboes en bediendes moeten ontzettend hebben geworsteld met hun verlangen om los te komen van de onderdrukking en de loyaliteit die zij voelden naar hun ‘families’ toe.

Ik vond het ontzettend heftig en ontroerend om de archiefbeelden te zien en getuige te zijn van deze bepalende periode in Nederlands- Indië voor vele (Indische) Nederlanders door de ogen van een inlandse vrouw. Wat blijft hangen, is de universele boodschap: ieder mens heeft het recht op een beter leven, en er zijn meer nuances dan zwart of wit. Deze documentaire heeft me als vrouw, moeder en derde generatie Indo diep geraakt.

‘Ze noemen me baboe’ is een ontzettend waardevolle documentaire die wat mij betreft onderdeel mag worden van het lespakket op middelbare scholen. Voor mij is dit verhaal grotendeels nieuw, maar mijn eigen kind gun ik het leren over dit onderbelichte onderdeel van de geschiedenis waar ook zij deel van uit maakt.

De documentaire ‘Ze noemen me baboe’ draait momenteel in een aantal geselecteerde filmhuizen in Nederland.